استان زنجان یکی از مناطق تاریخی سرزمین ایران است و کاوش های باستان شناسی و آثار مکشوفه تاریخی دیرینگی و قدمت آن را نشان می دهد. غار گلچیک که در ارتفاعات مشرف به روستای حاج آرش قرار گرفته پناهگاه انسان در دوره های پیش از تاریخ بوده است. درون غار آثاری از زندگی انسانهای دوره آشولین تا بر دوستین (جدیدترین ابزارهای سنگی دوره پارینه سنگی قدیم) متعلق به ۱۶ تا ۳۰ هزار سال پیش از میلاد کشف شده و یکی ازمناطقی است که برای تعیین قدمت تاریخی این استان می توان به آن استناد کرد. آثار باستانی به جا مانده از جمله آتشگاههای دوران اشکانیان و ساسانیان در طارم نیز نشان می دهد که در دوره های تاریخی هم در حاشیه و هم در دره رودخانه قزل اوزن و زنجان رود از رونق زیادی برخوردار بوده اند.
در سال ۱۹ یا ۲۱ هجری قمری یزدگرد سپاه بزرگی برای مقابله با مسلمانان فرستاد و مسلمانان در نهاوند ایرانیان را شکست دادند پس از فتح نهاوند همدان نیز به دست مسلمانان افتاد. فتح همدان و قزوین و ابهر و زنجان به دست قبایل کوفه انجام گرفت. در طی حکومتی صد ساله سامانیان (۲۸۷ تا ۳۸۹ هجری قمری) در قسمتی از ایران کنونی و بخشی از کشورهای همسایه فرمانروایی کردند. این قلمرو وسیع در ایران شامل زنجان، قزویناری طبرستان سیستان خراسان و کرمان نیز می شد.
پس از حمله هولاکوخان به قلاع اسماعیلیه و سپس بغداد و انقراض خلافت عباسیان در بغداد ایران مرکز حکومت ایلخانان مغول گردید پادشاهان ایلخانی مقر خود را در شهر سلطانیه و مراغه و تبریز قرار داده بودند. معروف ترین پادشاهان این سلسله یکی غازان خان و دیگری الجایتو (اولجايتو) مشهور به سلطان محمد خدابنده بود. حکومت ایلخانان از سال ۶۵۴ تا ۷۵۰ هجری قمری دوامیافت قابل ذکر است که شهر تاریخی سلطانیه به سال ۷۰۴ هجری قمری توسط الجایتو بنا شده و آثار مهم آن شهر تاریخی هنوز پابرجا می باشد.
در دوره زندیه یکی از ولایات ایران خمسه نام داشت که تقریباً منطبق با استان زنجان کنونی بود. سبب اطلاق نام خمسه را استقرار طوایفی از ایلات پنج گانه شاهسون، بیات اصانلو، مقدم و خدابنده لو و نیز وجود پنج بلوک زنجان رود، ابهر رود، ایجرود، سجاس رود و بزینه رود در این ولایت می دانسته اند.همچنین ولایت خمسه در زمان فتحعلی شاه قاجار شامل قزوین، گروس، همدان و آذربایجان به مرکزیت زنجان بود. در سال ۱۳۱۰ شمسی ولایت خمسه مشتمل بود بر مناطق زنجان و حومه زنجان رود، ابھر رود، ایجرود، انگوران، طارمات و خدابنده لو به مرکزیت زنجان. همچنین طبق اصلاحیه تقسیمات کشوری در ۱۹ دی ماه ۱۳۱۶ شمسی ایران به ۱۰ استان تقسیم گردید و محدوده جغرافیایی زنجان در استان یکم واقع شده بود.

استان زنجان با وسعتی در حدود ۷۷۳، ۲۱ کیلومتر مربع در شمال باختری ایران بیستمین استان از نظر مساحت محسوبمی شود. این استان از شمال به استانهای آذربایجان شرقی و اردبیل از خاور به استانهای گیلان و قزوین از جنوب به استان های قزوین و همدان و از باختر به استانهای کردستان وآذربایجان غربی محدود می شود.
با توجه به کوهستانی بودن استان زنجان امتداد بخش هایی از رشته کوههای البرز، کوههای طالش و رشته کوههای قافلانکوهسطح این استان را پوشش میدهند. ارتفاعات بلند این استان عبارتند از کوه بلقيس ۳۳۳۲ متر، کوه صندوق سندران ۳۲۱۴ متر، قبله داغ ۳۲۰۵ متر، کوه ابدال ۳۰۹۹ متر و کوه لعل کان ۳۰۵۰ متر.
مهمترین و پر آب ترین رودخانه که از مناطق جنوب باختری وارد خاک استان زنجان میشود رودخانه قزل اوزن می باشد که طول آن از سرچشمه ۷۶۵ کیلومتر (۳۰ کیلومتری شمال باختری سنندج) میباشد و با پیوستن به رودخانه شاهرود در استان گیلان به نام سفیدرود به سمت شمال جریان می یابد و در نهایت به دریای خزر می پیوندد. سایر رودخانه های مهم استان عبارتند از ابهر رود ۴۲۰ کیلومتر (بخشی از آن در استان زنجان جریان دارد) زنجان رود ۱۴۲ کیلومتر، بیزنه رود (بزینه رود) ۷۵ کیلومتر و سجاس رود ۶۰ کیلومتر.

استان زنجان از دو ناحیه جلگه ای و کوهستانی تشکیل شده و دارای آب و هوای کوهستانی و سرد در ارتفاعات و آب و هوای معتدل و نیمه مرطوب در دشت ها می باشد.

این استان از طریق راههای ارتباطی گسترده ای در گذشته و قديم الایام در مسیر جاده ابریشم قرار داشته و با سایر مناطق کشور در ارتباط بوده است. در حال حاضر نیز آزادراه و مسیر راه ترانزیت تهران-تبریز-اروپا از این استان عبور می می کند. این محور از جملهپرترددترین راه های کشور به شمار می رود و از طریق آن ارتباط بسیاری از استان های شرقی، جنوبی و مرکزی با شمال غربی کشور برقرار می گردد.
علاوه بر محورهای قدیمی زنجان به قزوین، زنجان به تبریز، زنجان به بیجار، جاده جدید سرچم سفلی به گیوی، ارتباط مستقیم استانهای زنجان و اردبیل را هم میسر کرده است. همچنین استان زنجان از نظر شبکه ریلی نیز فعال بوده و شبکه سراسری راه آهن از میانه شمالی این استان عبور و در نهایت به شبکه ریلی اروپا متصل میشود. یک فرودگاه داخلی نیز در قسمت شمال باختری شهر زنجان واقع است که پروازهای روزانه و هفتگی به شهرهای تهران، مشهد و غیره از طریق آن انجام می شود.

وجود امکانات رفاهی-اقامتی و تنوع در جاذبه های بی شمار توریستی و گردشگری طبیعی همراه با ابنیه تاریخی و آثار تمدن های به جا مانده هر یک عنصر مهم و جذابی می باشند که به صورت پراکنده در سطح استان به چشم می خورد. با توجه به نقاط مشهور یادمان های تاریخی از دوره های قبل و بعد از اسلام مانند گنبد سلطانیه (ثبت شده در فهرست میراث جهانی)، غارهای متعدد با سنگ نگاره های به جا مانده از ادوار تاریخی، مومیایی های طبیعی مردان نمکی، مجموعه تاریخی بازار شهر زنجان، پل های تاریخی، قلعه ها، کاروانسراها، بقعه ها و امامزاده ها، آرامگاه های مشاهیر و رودخانه های پر آب و چشمه سارهای جاری همراه با پیست اسکی پاپایی در جنوب زنجان و نظایر آنها همه و همه زمینه مناسبی را در سطح استان برای جلب گردشگران داخلی و خارجی مهیا کرده است.

مهمترین کارهای دستی و بومی استان زنجان که بسیار مورد توجه و علاقمندی گردشگران داخلی و خارجی استان قرار می گیرد عبارتند از چاقوسازی از شهرت بسیاری برخوردار می باشد، ملیله کاری، چاروق دوزی (پاپوشهای سنتی و تجملی)، مسگری، فرش (بخصوص فرشهای منطقه بیدگینه) که از نقش و نگار وشهرت خاصی برخوردار است، گلیم، فلزکاری، ظروف مرصع کاری شده سرویس های چایخوری و شربت خوری سوغات استان هم شامل زیتون، برنج، انار، فندق، بادام، انگور، پیاز، گردو و غیره می باشد.

معروف ترین غذاهای محلی و بومی که در سطح شهرستانهای این استان جهت مراسم ها و یا به صورت روزانه تهیه و ارائه می گردد عبارتند از سوت آشی (شیر برنج)، چکدرمه (نوعی پلو با گوشت)، یاغ شوربا (نوعی سوپ)، قره شوربا (گوشت آب پز با نان)، کوفده (کوفته)، ایردک (با آرد و شیر تهیه میشود)، قاتق لش (ترکیب گوشت و برنج) و آش ترش.