یزد (پایتخت)

آشنایی با شهر یزد

یزد یکی از شهرهای قدیمی ایران و نام باستانی آن ایساتیس یا فرافر (هرفته) بوده و جزء قلمرو و حکومت ماد به شمار می آمده است. شهر ایساتیس (ایساتز) در چند کیلومتری جنوب غربی شهر کنونی یزد قرار داشته و در منابع جغرافیای بطلمیوس به نام «ایستیخای» در بیابان کارمانیا «کرمان» از آن یاد شده است. کثه که بیشتر، نام یزد را بدان خوانده اند، به معنی شهر کوچک است، زیرا در مقایسه با ایساتیس که شهر بزرگی بود، شهری کوچک به شمار می آمده است.
بنای شهر کنونی یزد را به یزدگرد دوم، شاه ساسانی نسبتی می دهند. به دستور یزدگرد، سه تن از سرداران وی به نام بیده، میبد و عقدا، مأمور گردیدند تا سه روستا در پیرامون شهر نوبنیاد یزد ایجاد کنند. آنان محلهایی به نام ده بید، میبد و عقدا را پدید آوردند که هنوز هم به همین نام باقی هستند. در زمان یزدگرد سوم شهر یزد به دست لشگریان عثمان افتاد و مردم یزد با پذیرفتن جزیه به آیین نیاکان خویش یعنی زرتشتی باقی ماندند. بعدها دین اسلام در آنجا نفوذ کرد‌ و اهالی شهر به مرور به دین اسلام گرویدند.
این شهر به عروس کویر ایران شهرت دارد چرا که با‌ معماری ویژه کویری چون نگین انگشتری در کویر میدرخشد. بیشتر ساختمانهای واقع در بافت قدیمی شهر از خشت ساخته شده و علاوه بر آن، وجود بادگیرهای فراوان که به منظور تهویه هوا و خنک نگهداشتن ساختمان از آنها استفاده می شود، شهریزد را به «شهر بادگیرها» معروف کرده است. در پاره ای از منابع تاریخی، شهر یزد را دارالعباده نیز گفته اند.
شهر یزد به لحاظ دارا بودن آثار تاریخی، مجموعه ای بی نظیر از بناهای اسلامی را در خود جای داده است. قدمت بیشتر این بناها به دوران سلجوقی بر میگردد. از ویژگیهای معماری زمان سلجوقی میتوان به تلفیق کاشی، آجر و گچبری در ساخت آنها اشاره کرد. این شهر و روستاها و بخشهای اطراف آن از مهمترین مراكز تجمع زرتشتیان ایران است.

شهر یزد، مرکز استان یزد در حاشیه کویرهای مرکزی و حاشیه شمالی رشته کوههای شیرکوه واقع شده و بزرگترین شهر استان یزد به شمار می رود. شهریزد در دشتی پهناور و حاصلخیز گسترده است. مساحت تقریبی آن ۸۰ کیلومتر مربع می باشد.

نقاط دیدنی شهر یزد

● آتشکده زرتشتیان: این مکان مقدس در خیابان آیت الله کاشانی یزد واقع است. آتش آن که آتش ورهرام نامیده می شود، ابتدا از آتشکده واریان پارس به عقدای یزد منتقل و مدت ۷۰۰ سال در آنجا نگهداری می شد. سپس به ترک آباد اردکان آورده شد و در آنجا ۳۰۰ سال روشن بود تا اینکه از آنجا به یزد آورده شد و در محل کنونی آن روشن است. قدمت آتش این آتشکده به بیش از ۱۵۳۵ سال می رسد.
● امامزاده جعفر: بارگاه مطهر این امامزاده در محله مصلای عتیق شهر یزد واقع گردیده و یکی از مهمترین زیارتگاه های مردم یزد می باشد. نسب ایشان به امام جعفر صادق (ع) می رسد و در سال ۴۲۴ هجری قمری در این شهر وفات یافته اند.
● بازارهای قدیمی یزد: قدیمی ترین قسمت بازار به نام حاجی قنبر است که متعلق به قرن نهم هجری قمری است و جزیی از مجموعه امیرچقماق به شمار میرود. بازار و بازارچه های مشهور آن عبارتند از: بازار مسگرها، بازار علاقه بندی، بازار محمد علی خان، بازار تبریزیان، بازار دروازه مهریز، بازار زرگری، بازار قیصریه و بازار جعفرخان. به دلیل احداث خیابان قیام فعلی بخشهایی از راسته بازارها مانند ارسی دوزها، بازار محمدخان و بازار پنجه علی از میان رفته است.
● باغ دولت آباد: عمارت و بادگیر دولت آباد در باغ مشجری در سال ۱۱۶۰ هجری قمری ساخته شده و مدتها محل اقامت کریم خان زند بوده است. از نظر طراحی، این باغ یکی از زیباترین باغ های دوران زندیه و قاجار به شمار می رود.

● بقعه دوازده امام: این بقعه مشتمل بر دوازده گنبد منفرد در سال ۴۲۹ هجری قمری به دستور دو تن از امرای علاءالدوله فرامرز ساخته شد. اهمیت این بنا که در محله فهادان شهر یزد قرار دارد، بیشتر به لحاظ معماری و گنبد آجری آن است و در شمار شاهکارهای هنر سلجوقی به شمار می آید.
● بقعه سید رکن الدین: بقعه سید رکن الدین بنایی است با سردر و گنبدی زیبا که به وسیله کاشی و کتیبه ای به خط کوفی مربوط به قرن هشتم هجری قمری تزیین شده است. روایت است که بنای بقعه را امیر رکن الدین محمد قاضی برپا کرده است.
● زندان اسکندر (مدرسه ضیائیه): این بنا در سال ۶۳۱ هجری قمری به همت مولانا شرف الدین علی رضی بنا گردید و در سال ۷۰۵ هجری قمری توسط پسرش ضیاء الدین حسین تکمیل محله گشت. این مدرسه در فهادان و کنار بقعه دوازده امام شهر یزد واقع است.
● مجموعه تاریخی امیر چقماق: بنای میدان و تکیه امیر چقماق متعلق به قرن نهم هجری قمری است که به دستور امیر چقماق، حاکم تیموری یزد ساخته شده است. ولیکن دو مناره و چند دهانه از طاق نماهای کنونی آن از بناهای قرن سیزدهم است. این بنا به واسطه داشتن سردر رفیع، جلوخان و نیز گنبدی عظیم شهرت فراوانی دارد.
● مسجد جامع کبیر: این مسجد که بنای اولیه آن در قرن ششم هجری قمری ساخته شده، یکی از با ارزش ترین میراث تاریخی، هنری و گنجینه ای از معماری اسلامی است. ساختمان اولیه توسط سید رکن الدین محمد قوام الدین محمد ابن نظام حسینی یزدی قاضی بنا شده است. بنای فعلی مربوط به زمان آل مظفر و قرن هشتم هجری قمری می باشد.

● موزه آب: این موزه در سال ۱۳۷۹ در خانه تاریخی کلاه دوزها برپا شده است. نمونه هایی از ملزومات حفر قنات، ابزار و ادوات اندازه گیری حجم آب، اسناد و مدارک خرید و فروش آب و وقف نامه های قدیمی، کتابچه میرابها و اسناد توزیع آب و غیره در این موزه نگهداری میشود.
← تاریخی و فرهنگی
● مجموعه تاریخی امیرچقماق
● بازارهای قدیمی یزد (حاجی‌قنبر، مسگرها، زرگری، قیصریه و…)
● زندان اسکندر (مدرسه ضیائیه)
● بقعه دوازده امام
● بقعه سید رکن‌الدین
● مسجد جامع کبیر یزد
● ارگ حکومتی و باروی یزد
● خانه‌های تاریخی (لاری‌ها، رسولیان، ملک‌التجار، فرخ اورمزدی، مؤید علایی و…)
● مجموعه خان (مدرسه، بازار، حمام)
● بادگیرها و بافت خشتی شهر یزد
● موزه آیینه و روشنایی
● موزه علوم طبیعی
● موزه وزیری
● موزه آب

← طبیعی و محیطی
● باغ دولت‌آباد
● دخمه زرتشتیان
● غار دربید
● دشت‌ها و چشم‌اندازهای کویری یزد
● مسیرهای گردشگری کویر مرکزی ایران

← بازار و شهری
● شهر یزد
● میدان خان
● خیابان قیام
● محله فهادان، سرپلک، دارالشفاء و زرتشتیان
● بازار سنتی یزد و راسته‌های تاریخی

← تفریحی و عمومی
● مجموعه امیرچقماق (میدان و تکیه)
● باغ خان (دولت‌آباد)
● مسیر گردشگری فهادان تا امیرچقماق
● تجربه بافت تاریخی و کویر یزد

← مذهبی
● آتشکده زرتشتیان (آتش ورهرام)
● امامزاده جعفر
● امامزاده سید جعفر
● امامزاده شاهزاده فاضل
● بقعه سید شمس‌الدین
● بقعه سید فتح‌الدین رضا
● بقعه سید گل سرخ
● مسجد حظیره
● مسجد ریگ
● مسجد زاویه
● مسجد سرپلک
● مسجد شاه طهماسب
● مسجد ملا اسماعیل
● امامزاده‌ها و زیارتگاه‌های محلی یزد