قم

اگر چه شهرت شهر قم از دوره بعد از اسلام است، ولی پاره ای شواهد و مدارک از قدمت شهر مزبور حکایت دارد و تاریخ پیدایش آن را به روزگار بس دورتری می رساند ابوموسی اشعری در سال ۲۳ هجری قمری آن را فتح کرد مامون خلیفه عباسی سردار خود علی ابن هشام را به سرکوبی اهالی شهر که از دادن خراج خودداری می کردند، فرستاد. وی با روی شهر را ویران کرد و مال فراوانی از مردم گرفت. در زمان معتز بار دیگر مردم قم سر به شورش برداشتند و خلیفه این قیام را به شدت سرکوب کرد.
حضرت فاطمه معصومه (س) دختر امام موسی کاظم (ع) در سال ۲۰۱ هجری قمری (۱۹۵ خورشیدی) در سر راه خود به مشهد در قم بیمار شد و وفات یافت و در همانجا در باغی به نام بابلان مدفون گردید و بدینسان شهر قم به یکی از شهرهای زیارتی و مقدس شیعیان مبدل گردید.
شهر قم مرکز استان قم می باشد که مرکز تنها شهرستان آن و بزرگ ترین شهر استان به شمار می رود. رودخانه قمرود این شهر را به دو بخش خاوری و باختری تقسیم کرده و تقریباً در تمام طول شهر قم جریان دارد.
مساحت شهر قم تقریباً ۹۵ کیلومتر مربع می باشد. ضمناً ایستگاه راه آهن شهر قم تقریباً در مرکز شهر واقع شده و فقط قطارهایی که قصد توقف در قم را دارند از آن عبور می کنند و بقیه قطارها با استفاده از خط کمربندی شهر را دور می زنند.

● آستان مقدس حضرت معصومه (س) : این بنای با شکوه در مرکز شهر قم واقع شده و تاریخ بنای آن به قرن سوم هجری قمری باز می گردد. همچنین بین سالهای ۴۶۵-۴۲۹ هجری قمری توسط امیر ابوالفضل عراقی (وزیر طغرل) در عهد سلجوقیان تجدید بنا شد. فتحعلیشاه قاجار دومین پادشاه سلسله قاجار به شهر قم و آستانه مبارکه و مقدسه حضرت معصومه (س) توجهی خاص مبذول داشت چنان که بیشتر تزئینات و بیوتات فعلی متعلق به آن دوره می باشد.
● بازار قم : در مرکز شهر قم در حاشیه شمالی خیابان طالقانی و در حد فاصل خیابان های عمار یاسر و ۱۹ دی بازار بزرگ قم واقع شده است. این مجموعه متشکل از راسته بازار، سراها، تیمچه ها و چهار سوق می باشد. قدمت تیمچه بزرگ آن به سال ۱۳۰۱ هجری قمری بر می گردد که توسط معمار باشی اجرا شده است. در حال حاضر از بازار قدیم شهر قم دو بخش به نام بازار کهنه و بازار نو پابرجا مانده و هر کدام تقریباً یک کیلومتر طول دارد.
● خانه امام خمینی (ره) : در محله قدیمی یخچال قاضی در ضلع شمالی خیابان معلم در شهر قم واقع شده. خانه حضرت امام خمینی (ره) در سال ۱۳۷۵ شمسی به ثبت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری درآمده است. این خانه در حدود سال ۱۳۳۵ شمسی توسط حضرت امام خمینی (ره) خریداری شد و تا سال ۱۳۴۲ ایشان در آنجا زندگی می کردند.
● دریاچه حوض سلطان : این دریاچه در حاشیه شرقی آزادراه قم - تهران در فاصله ۳۳ کیلومتری شهر قم با مساحتی حدود ۱۰۶ کیلومتر مربع واقع شده و آب آن شور است. در فصل های پرآبی زمستان و بهار به شکل دریاچه با آب مناسب ظاهر می گردد و در فصل تابستان به صورت چاله ای سفید رنگ به صورت یک کویر نمک در می آید. در حاشیه شرقی این دریاچه دریاچه کوچکتری واقع است که به دریاچه حوض مره شهرت دارد.
● غار وشنوه : در جنوب شهر قم و در جنوب شهر کهک و امتداد راه آسفالت پس از عبور از روستای میم با طی ۲۲ کیلومتر مسیر راه آسفالت به روستای وشنوه می رسیم که بعد از آن به صورت پیاده طی طریق نموده و در ارتفاعات اردهال به یکی از آثار و جاذبه های دیدنی استان قم خواهیم رسید.
● مدرسه فیضیه قم : مشهورترین حوزه علوم دینی جهان اسلام، مدرسه فیضیه قم می باشد که نقش بسیار حساس و مهمی در تحولات حوزه های علمیه و شکل گیری انقلاب اسلامی تاکنون داشته است. این مدرسه در دوره صفویه تجدید بناشد، قدیمی ترین قسمت آن، ایوان جنوبی این مدرسه است که مزین به کاشی کاری های زیبای معرق از دوره صفویه میباشد. حجره های فوقانی (۴۰ حجره) به همت و دستور حضرت آیت الله حائری یزدی بنا شده است.
● مسجد اعظم قم : به علت بزرگی و عظمت این مسجد به آن لقب اعظم داده اند. به سال ۱۳۷۳ هجری قمری به کوشش آیت الله العظمی بروجردی توسط معمار حاذق و مشهور الرزاده بنا شده و آرامگاه آیت الله بروجردی نیز در همین مکان قرار دارد.
● مسجد جامع عتیق قم : مسجد جامع شهر قم در نزدیکی دروازه ری و شمال خیابان طالقانی خیابان آذر واقع شده و بنای اصلی آن در سال ۵۲۹ هجری قمری ساخته شده است. یکی از قدیمی ترین مساجد شهر قم به شمار می آید و کاشی کاری این مسجد در دوره فتحعلیشاه قاجار در سال ۱۲۴۸ هجری قمری انجام گرفته و تغییرات وسیعی نیز از طرف آیت الله فیض و آیت الله العظمی بروجردی صورت گرفته است.
● مسجد صاحب الزمان (جمکران) : این مسجد در ابتدای جاده قم به کاشان و در غرب آن در فاصله ۶ کیلومتری جنوب شهر قم واقع شده است. این مکان مقدس در سال ۳۷۳ هجری قمری به امر حضرت بقيه الله (عج)ساخته شده و از آن زمان تاکنون بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و تجدید بنا شده است. در سه دهه اخیر نیز بر گسترش کمی و کیفی این مسجد اهتمام ویژه ای مبذول شده و طرح گسترش آن هنوز هم ادامه دارد. همه هفته تورهای زیارتی بسیاری از اقصی نقاط ایران به مقصد این مسجد برگزار می گردد.
● منطقه حفاظت شده کویر : حد فاصل دریاچه نمک قم و مناطق جنوبی شهرستان ورامین کویر وسیعی واقع شده که بخش هایی از سه استان قم تهران و سمنان را در بر می گیرد. این محدوده از سال ۱۳۴۳ به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام و در سال ۱۳۵۵ نیز به عنوان ذخیره گاه زیستکره انتخاب شده است.
● موزه آستان حضرت معصومه (س) : قدیمی ترین موزه تاریخ اسلامی از سال ۱۳۱۴ شمسی فعالیت خود را در میدان آستان شهر قم با ارائه و نمایش و معرفی آثار جهان اسلام از جمله قرآن های نفیس و ارزشمند خطی با سایر اشیاء مانند سکه، کاشی، سفال و منسوجات و غیره آغاز نموده و مورد بازدید عموم قرار گرفته است. ساختمان کنونی موزه آستانه مقدس حضرت معصومه (س) متعلق به سال ۱۳۶۱ می باشد که تغییراتی وسیع در بنای آن صورت گرفته و مجدداً در سال ۱۳۷۱ نیز تعمیرات و تغییراتی در ارائه فضاهای نمایشی و ویترین ها جهت ارائه هر چه بهتر آثار صورت پذیرفته است.

← تاریخی و فرهنگی (هسته مرکزی)
● آستان مقدس حضرت معصومه (س)
● مسجد جامع عتیق قم
● مسجد اعظم قم
● مسجد جمکران (مسجد صاحب‌الزمان)
● مدرسه فیضیه قم
● بازار قم (بازار کهنه و نو)
● تیمچه بزرگ قم
● مجموعه تاریخی چهل‌اختران
● مجموعه تاریخی راسته بازار قم
● گنبد سبز (باغ گنبد سبز)
● خانه امام خمینی (ره)
● خانه یزدان‌پناه
● خانه ملاصدرا (کهک)
● حمام تاریخی حاج عسگرخان
● حمام گذر عشقعلی
● آرامگاه علی بن بابویه قمی
● آرامگاه و گورستان شیخان
● آرامگاه پروین اعتصامی (صحن حضرت معصومه)

← مذهبی
● امامزاده شاهزاده ابراهیم
● امامزاده شاهزاده اسماعیل (بیدگان)
● امامزاده شاهزاده زکریا
● امامزاده شاه غریب (جاده قم–کاشان)
● امامزاده جعفر (گیو)
● امامزاده هادی (وشنوه)
● امامزاده عبدالله (فوجرد)
● امامزاده زینب خاتون (کهک)
● امامزاده سلیمان (صرم)
● امامزاده سلطان محمود (صرم)
● امامزاده احمد بن محمد حنفیه
● امامزاده علی بن جعفر
● امامزاده حلیمه خاتون
● امامزاده سکینه خاتون
● امامزاده شاه احمد قاسم (دو نقطه)
● بقعه بی‌بی شریفه خاتون (نویس)
● بقعه خدیجه خاتون (خدیجه خاتون)
● شش امامزاده سیف‌آباد (قمرود)

← طبیعی و محیطی
● دریاچه حوض سلطان
● دریاچه نمک قم
● منطقه حفاظت‌شده کویر
● آبشار فردو
● آبشار نوقاهان
● منطقه ییلاقی کهک
● منطقه ییلاقی خلجستان
● رودخانه‌ها و دشت‌های قمرود
● کوه‌ها و ارتفاعات اطراف قم

← تاریخی و باستانی
● قلعه خورآباد
● قلعه سام‌آباد
● قلعه سنگی محمدآباد
● قلعه گبری جمکران
● سد تاریخی کبار
● محوطه تاریخی قره‌تپه قمرود
● میل بابک
● میل صفرعلی
● میل میم
● پل تاریخی ورزنه
● آتشکده برزو (راهجرد)
● آتشکده نویس

← کاروانسراها
● کاروانسرای باقرآباد
● کاروانسرای پاسنگان
● کاروانسرای کرمجگان
● کاروانسرای منظریه
● کاروانسرای قلعه‌سنگی کاج

← طبیعی–شهری و گردشگری
● پارک شهید بنیادی (موزه تاریخ طبیعی قم)
● منطقه گردشگری اطراف حوض سلطان
● گردنه علی‌آباد (مجموعه تاریخی)
● روستاهای کهک، فردو، وشنوه، قمرود، کاج، زنبورک

← نکته کلیدی
● قم یک نود مذهبی–آموزشی–زیارتی در سطح ملی است و هم‌زمان دارای لایه‌های قوی تاریخی (سلجوقی تا قاجار) و اکولوژیک (کویر مرکزی ایران) می‌باشد.