قم

اگر چه شهرت شهر قم از دوره بعد از اسلام است، ولی پاره ای شواهد و مدارک از قدمت شهر مزبور حکایت دارد و تاریخ پیدایش آن را به روزگار بس دورتری می رساند ابوموسی اشعری در سال ۲۳ هجری قمری آن را فتح کرد مامون خلیفه عباسی سردار خود علی ابن هشام را به سرکوبی اهالی شهر که از دادن خراج خودداری می کردند، فرستاد. وی با روی شهر را ویران کرد و مال فراوانی از مردم گرفت. در زمان معتز بار دیگر مردم قم سر به شورش برداشتند و خلیفه این قیام را به شدت سرکوب کرد.
حضرت فاطمه معصومه (س) دختر امام موسی کاظم (ع) در سال ۲۰۱ هجری قمری (۱۹۵ خورشیدی) در سر راه خود به مشهد در قم بیمار شد و وفات یافت و در همانجا در باغی به نام بابلان مدفون گردید و بدینسان شهر قم به یکی از شهرهای زیارتی و مقدس شیعیان مبدل گردید.
شهر قم مرکز استان قم می باشد که مرکز تنها شهرستان آن و بزرگ ترین شهر استان به شمار می رود. رودخانه قمرود این شهر را به دو بخش خاوری و باختری تقسیم کرده و تقریباً در تمام طول شهر قم جریان دارد.
مساحت شهر قم تقریباً ۹۵ کیلومتر مربع می باشد. ضمناً ایستگاه راه آهن شهر قم تقریباً در مرکز شهر واقع شده و فقط قطارهایی که قصد توقف در قم را دارند از آن عبور می کنند و بقیه قطارها با استفاده از خط کمربندی شهر را دور می زنند.

● آستان مقدس حضرت معصومه (س) : این بنای با شکوه در مرکز شهر قم واقع شده و تاریخ بنای آن به قرن سوم هجری قمری باز می گردد. همچنین بین سالهای ۴۶۵-۴۲۹ هجری قمری توسط امیر ابوالفضل عراقی (وزیر طغرل) در عهد سلجوقیان تجدید بنا شد. فتحعلیشاه قاجار دومین پادشاه سلسله قاجار به شهر قم و آستانه مبارکه و مقدسه حضرت معصومه (س) توجهی خاص مبذول داشت چنان که بیشتر تزئینات و بیوتات فعلی متعلق به آن دوره می باشد.
● بازار قم : در مرکز شهر قم در حاشیه شمالی خیابان طالقانی و در حد فاصل خیابان های عمار یاسر و ۱۹ دی بازار بزرگ قم واقع شده است. این مجموعه متشکل از راسته بازار، سراها، تیمچه ها و چهار سوق می باشد. قدمت تیمچه بزرگ آن به سال ۱۳۰۱ هجری قمری بر می گردد که توسط معمار باشی اجرا شده است. در حال حاضر از بازار قدیم شهر قم دو بخش به نام بازار کهنه و بازار نو پابرجا مانده و هر کدام تقریباً یک کیلومتر طول دارد.
● خانه امام خمینی (ره) : در محله قدیمی یخچال قاضی در ضلع شمالی خیابان معلم در شهر قم واقع شده. خانه حضرت امام خمینی (ره) در سال ۱۳۷۵ شمسی به ثبت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری درآمده است. این خانه در حدود سال ۱۳۳۵ شمسی توسط حضرت امام خمینی (ره) خریداری شد و تا سال ۱۳۴۲ ایشان در آنجا زندگی می کردند.
● دریاچه حوض سلطان : این دریاچه در حاشیه شرقی آزادراه قم - تهران در فاصله ۳۳ کیلومتری شهر قم با مساحتی حدود ۱۰۶ کیلومتر مربع واقع شده و آب آن شور است. در فصل های پرآبی زمستان و بهار به شکل دریاچه با آب مناسب ظاهر می گردد و در فصل تابستان به صورت چاله ای سفید رنگ به صورت یک کویر نمک در می آید. در حاشیه شرقی این دریاچه دریاچه کوچکتری واقع است که به دریاچه حوض مره شهرت دارد.
● غار وشنوه : در جنوب شهر قم و در جنوب شهر کهک و امتداد راه آسفالت پس از عبور از روستای میم با طی ۲۲ کیلومتر مسیر راه آسفالت به روستای وشنوه می رسیم که بعد از آن به صورت پیاده طی طریق نموده و در ارتفاعات اردهال به یکی از آثار و جاذبه های دیدنی استان قم خواهیم رسید.
● مدرسه فیضیه قم : مشهورترین حوزه علوم دینی جهان اسلام، مدرسه فیضیه قم می باشد که نقش بسیار حساس و مهمی در تحولات حوزه های علمیه و شکل گیری انقلاب اسلامی تاکنون داشته است. این مدرسه در دوره صفویه تجدید بناشد، قدیمی ترین قسمت آن، ایوان جنوبی این مدرسه است که مزین به کاشی کاری های زیبای معرق از دوره صفویه میباشد. حجره های فوقانی (۴۰ حجره) به همت و دستور حضرت آیت الله حائری یزدی بنا شده است.
● مسجد اعظم قم : به علت بزرگی و عظمت این مسجد به آن لقب اعظم داده اند. به سال ۱۳۷۳ هجری قمری به کوشش آیت الله العظمی بروجردی توسط معمار حاذق و مشهور الرزاده بنا شده و آرامگاه آیت الله بروجردی نیز در همین مکان قرار دارد.
● مسجد جامع عتیق قم : مسجد جامع شهر قم در نزدیکی دروازه ری و شمال خیابان طالقانی خیابان آذر واقع شده و بنای اصلی آن در سال ۵۲۹ هجری قمری ساخته شده است. یکی از قدیمی ترین مساجد شهر قم به شمار می آید و کاشی کاری این مسجد در دوره فتحعلیشاه قاجار در سال ۱۲۴۸ هجری قمری انجام گرفته و تغییرات وسیعی نیز از طرف آیت الله فیض و آیت الله العظمی بروجردی صورت گرفته است.
● مسجد صاحب الزمان (جمکران) : این مسجد در ابتدای جاده قم به کاشان و در غرب آن در فاصله ۶ کیلومتری جنوب شهر قم واقع شده است. این مکان مقدس در سال ۳۷۳ هجری قمری به امر حضرت بقيه الله (عج)ساخته شده و از آن زمان تاکنون بارها مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و تجدید بنا شده است. در سه دهه اخیر نیز بر گسترش کمی و کیفی این مسجد اهتمام ویژه ای مبذول شده و طرح گسترش آن هنوز هم ادامه دارد. همه هفته تورهای زیارتی بسیاری از اقصی نقاط ایران به مقصد این مسجد برگزار می گردد.
● منطقه حفاظت شده کویر : حد فاصل دریاچه نمک قم و مناطق جنوبی شهرستان ورامین کویر وسیعی واقع شده که بخش هایی از سه استان قم تهران و سمنان را در بر می گیرد. این محدوده از سال ۱۳۴۳ به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام و در سال ۱۳۵۵ نیز به عنوان ذخیره گاه زیستکره انتخاب شده است.
● موزه آستان حضرت معصومه (س) : قدیمی ترین موزه تاریخ اسلامی از سال ۱۳۱۴ شمسی فعالیت خود را در میدان آستان شهر قم با ارائه و نمایش و معرفی آثار جهان اسلام از جمله قرآن های نفیس و ارزشمند خطی با سایر اشیاء مانند سکه، کاشی، سفال و منسوجات و غیره آغاز نموده و مورد بازدید عموم قرار گرفته است. ساختمان کنونی موزه آستانه مقدس حضرت معصومه (س) متعلق به سال ۱۳۶۱ می باشد که تغییراتی وسیع در بنای آن صورت گرفته و مجدداً در سال ۱۳۷۱ نیز تعمیرات و تغییراتی در ارائه فضاهای نمایشی و ویترین ها جهت ارائه هر چه بهتر آثار صورت پذیرفته است.

← تاریخی و فرهنگی
● حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س)
● مسجد جامع عتیق قم
● مسجد اعظم قم
● مدرسه فیضیه
● مدرسه جهانگیرخان
● مدرسه غیاثیه (پامنار)
● مسجد امام حسن عسکری (ع)
● بازار کهنه قم
● بازار نو قم
● تیمچه بزرگ قم
● مجموعه راسته بازار کهنه و نو
● مجموعه تاریخی چهل‌اختران
● گنبد سبز قم
● خانه امام خمینی (ره)
● خانه تاریخی یزدان‌پناه
● خانه زند (خانه حاج علی‌خان زند)
● خانه حاج قلی‌خان
● خانه ملاصدرا در کهک
● حمام حاج عسگرخان
● حمام گذر عشقعلی
● حمام تاریخی حاج‌عسگرخان
● حمام‌های تاریخی بافت قدیم قم
● آرامگاه علی بن بابویه قمی
● گورستان و آرامگاه شیخان
● خانه‌های تاریخی محلات قدیمی قم
● بافت تاریخی محله عربستان
● بافت تاریخی اطراف بازار و چهارمردان

خانه یزدان‌پناه از بناهای اواخر قاجار و اوایل پهلوی است و در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت شده؛ خانه زند و خانه‌های تاریخی دیگر نیز بخشی از هویت معماری سنتی قم را تشکیل می‌دهند.

← مذهبی و زیارتی
● حرم مطهر حضرت معصومه (س)
● مسجد جمکران (مسجد صاحب‌الزمان)
● مسجد اعظم قم
● مدرسه فیضیه
● امامزاده علی بن جعفر
● امامزاده شاهزاده ابراهیم
● امامزاده شاهزاده اسماعیل بیدگان
● امامزاده شاهزاده زکریا
● امامزاده شاه غریب
● امامزاده جعفر گیو
● امامزاده هادی وشنوه
● امامزاده عبدالله فوجرد
● امامزاده زینب خاتون کهک
● امامزاده سلیمان صرم
● امامزاده سلطان محمود صرم
● امامزاده احمد بن محمد حنفیه
● امامزاده حلیمه خاتون
● امامزاده سکینه خاتون
● امامزاده شاه احمد قاسم
● بقعه بی‌بی شریفه خاتون نویس
● بقعه خدیجه خاتون
● مجموعه شش امامزاده سیف‌آباد
● آرامگاه شیخان
● آرامگاه علی بن بابویه

← تاریخی و باستانی
● قلعه دختر قم
● قلعه خورآباد
● قلعه سام‌آباد
● قلعه سنگی واسون
● قلعه سنگی محمدآباد
● قلعه گبری جمکران
● محوطه باستانی قره‌تپه قمرود
● تپه قل‌درویش جمکران
● محوطه‌های باستانی قمرود
● سد تاریخی کبار
● چهارطاقی کرمجگان
● آتشکده نویس
● آتشکده برزو راهجرد
● میل بابک
● میل صفرعلی
● میل میم
● پل تاریخی ورزنه
● پل تاریخی طینوج
● آثار و محوطه‌های باستانی منطقه کهک
● آثار تاریخی روستاهای خلجستان

← کاروانسراها و راه‌های تاریخی
● کاروانسرای پاسنگان
● کاروانسرای دیرگچین
● کاروانسرای حوض سلطان
● کاروانسرای صدرآباد
● کاروانسرای علی‌آباد
● کاروانسرای منظریه
● کاروانسرای کرمجگان
● کاروانسرای قلعه‌سنگی کاج
● کاروانسرای الله‌قلی
● کاروانسراها و رباط‌های مسیر قم–کاشان
● آب‌انبارهای تاریخی مسیرهای کاروانی

کاروانسرای پاسنگان در نزدیکی زنبورک و در مسیر قم–کاشان قرار دارد و از مهم‌ترین بناهای کاروانی استان است. همچنین کاروانسرای حوض سلطان از بناهای تاریخی مسیر تهران–قم در دوره قاجار است و دیرگچین نیز از شاخص‌ترین کاروانسراهای تاریخی محدوده قم محسوب می‌شود.

← موزه‌ها و فرهنگی
● موزه آستان مقدس حضرت معصومه (س)
● موزه قم در عمارت سالاری
● موزه تاریخ طبیعی قم
● موزه مردم‌شناسی قم
● مجموعه فرهنگی تاریخی خانه یزدان‌پناه
● قرآن‌ها و نسخ خطی تاریخی آستانه مقدسه
● آثار سفالی و باستان‌شناسی منطقه قمرود
● صنایع‌دستی و هنرهای سنتی قم
● سفالگری و صنایع‌دستی سنتی
● فرهنگ و آیین‌های مذهبی شهر قم

← طبیعی و محیطی
● دریاچه حوض سلطان
● دریاچه حوض مره
● دریاچه نمک قم
● منطقه حفاظت‌شده کویر
● کویرهای اطراف قم
● دشت مسیله
● رودخانه قمرود
● دشت قمرود
● ارتفاعات اردهال
● کوه‌های اطراف کهک
● منطقه ییلاقی کهک
● منطقه ییلاقی خلجستان
● آبشار فردو
● آبشار نوقاهان
● چشمه‌ها و منابع آب طبیعی فردو و وشنوه
● باغ‌ها و چشم‌اندازهای کوهستانی کهک
● مناطق بیابانی و نمکی حوض سلطان

← روستاگردی و گردشگری روستایی
● روستای فردو
● روستای وشنوه
● روستای قمرود
● روستای کاج
● روستای زنبورک
● روستای کرمجگان
● روستای نویس
● روستای صرم
● روستای راهجرد
● روستای طینوج
● روستای واسون
● روستاهای تاریخی بخش کهک
● روستاهای تاریخی خلجستان

← تفریحی و عمومی
● گردشگری زیارتی حرم حضرت معصومه (س)
● زیارت مسجد جمکران
● گردش در بازار تاریخی قم
● بازدید از تیمچه بزرگ
● طبیعت‌گردی در حوض سلطان
● کویرگردی و عکاسی در دریاچه نمک
● طبیعت‌گردی در منطقه حفاظت‌شده کویر
● کوه‌پیمایی در ارتفاعات کهک و اردهال
● گردش در منطقه ییلاقی فردو
● بازدید از غار وشنوه
● بازدید از سد تاریخی کبار
● کاروانسراگردی در مسیر قم–کاشان
● نجوم و رصد آسمان کویر در محدوده کاروانسراهای کویری
● روستاگردی در فردو، وشنوه، کهک و خلجستان