مشهد

در سال ۱۹۳ هجری قمری هارون الرشید خلیفه عباسی از ری به سوی خاور روانه شد تا شورشی را که در سمرقند برخاسته بود فرونشاند، هنگامی که به طوس رسید بیمار شد و ناگهان در گذشت. وی پیش از مرگ وصیت نمود که او را در همانجا دفن کنند، پسر و جانشینش مأمون آرامگاه زیبایی در آنجا برای وی ساخت.چند سال بعد هنگامی که مأمون در مرو بود برای جلب دوستی شیعیان علی ابن موسی الرضا (ع) را جانشین خود اعلام داشت. امام رضا (ع) از مدینه به خراسان آمدند و هنگام ورود به دربار مأمون با تکریم فراوان مورد استقبال قرار گرفته و رسماً به عنوان جانشین مأمون اعلام شدند. حدود یک سال بعد امام (ع) و مأمون مرو را به سوی بغداد ترک کردند. هنگامی که به نزدیکی طوس رسیدند در آنجا توقف نموده و در همین اقامت کوتاه امام رضا (ع) مسموم شده و به شهادت رسیدند (۲۰۳ هجری قمری) و در همانجا مدفون شدند. بقعه علی ابن موسی الرضا (ع) به سرعت زیارتگاه شیعیان شد و چون امام رضا شهید شده بودند، آرامگاه وی و روستاهای اطراف به نام «مشهد الرضا یعنی محل شهادت رضا شهرت یافت. از آن پس مشهد الرضا که به اختصار مشهدگفته شد رو به ترقی و توسعه گذاشت.
در سال ۳۸۳ هجری قمری مشهد به دست سبکتکین حاکم آنجا که سنی بود کاملاً ویران شد اما پسر وی محمود غزنوی بنای با شکوه و نوینی بر آرامگاه امام رضا (ع) برپا نمود.حدود یک قرن و نیم بعد این بناهنگام هجوم ترک ها به خراسان ویران شد. اگر چه شهر مشهد در حمله مغول آسیب دید و علیرغم ویرانی های بسیار، روز به روز توسعه یافت و روستاهای اطراف و نوغان ضمیمه آن شد. در نتیجه شورشی که از طرف میرانشاه در سال ۷۹۱ هجری قمری به وقوع پیوست شهر طوس به کلی ویران شد. پس از آن مشهد رونق باز هم بیشتری یافت و ساکنان طوس به آنجا رفتند. بعد از مرگ تیمور پسرش شاهرخ فرمانروا شد. با آن که شاهرخ پایتخت خود را هرات قرار داده بود اغلب به زیارت مشهد می رفت و در آنجا زوجه اش گوهر شاد تزئیناتی به بقعه مطهر امام رضا (ع) می افزود و در جوار آن نیز مسجد زیبایی ساخت که به نام وی، مسجد گوهرشاد، معروف شد.شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی است و بزرگترین شهر استان به شمار میرود. این شهر بین دو رشته کوه بینالود و هزار مسجد واقع شده و دومین کلان شهر کشور پس از تهران است. از موقعیت ممتاز شهری و امکانات رفاهی فراوانی برخوردار می باشد به طوری که سالانه بیش از ۱۸ میلیون زائر را به سوی خود جذب می نماید.

● آستان قدس رضوی : بزرگترین و با شکوه ترین بقاع متبرکه در کشور ایران، آستان قدس رضوی در شهر مشهد می باشد که حرم مطهر علی ابن موسی الرضا علیه السلام، امام هشتم شیعیان، با ابهت و جلال و شوکت تمام در آن قرار گرفته است.معماری و تزئینات به کار رفته در مجموعه بناهای آستان قدس از تنوع بسیاری برخوردار است و از هنرها وصنایع مختلفی، همچون کاشیکاری، گچبری، هنر کتابت و خطاطی، آئینه کاری، نقاشی، حجاری، فلز کاری، نقره و طلاکاری در آن استفاده شده است.
● آرامگاه خواجه اباصلت : در کناره خاوری آزادراه مشهد-باغچه و در جنوب شرقی روستای طرق به فاصله ۱۲ کیلومتری از شهر مشهد آرامگاه خواجه ابا صلت هروی واقع گردیده است. وی یکی از خادمین امام رضا (ع) به شمار می رفت. او در سال ۲۳۶ هجری قمری وفات یافته و مزار وی که از قرن ها پیش مورد توجه شیعیان بوده، یکی از نقاط زیارتی مشهد به شمار می رود.
● آرامگاه خواجه ربیع : در حاشیه شمالی شهر مشهد و در انتهایخیابان خواجه ربیع و ابتدای جاده کلات نادری، آرامگاه با شکوه خواجه ربیع واقع شده است. این مکان یکی از زیارتگاه های مشهور و مهم مشهد به شمار می رود که از ابنیه های ارزنده قرن یازده هجری قمری است. ربیع بن حثيم معروف به خواجه ربیع یکی از تابعین و زهاد نامی تاریخ اسلام به شمار می رود. وی در دوران خلافت حضرت علی (ع) حاکم ری بود.
● آرامگاه خواجه مراد : در ۳ کیلومتری جنوب آرامگاه خواجه ابا صلت و در ۱۵ کیلومتری شهر مشهد، کناره غربی راه نیشابور و در انتهای جاده ای فرعی، آرامگاه خواجه مراد واقع گردیده است. هرثمة بن عين مشهور به خواجه مراد یکی از یاران حضرت امام رضا (ع) بود که در سال ۲۱۰ هجری قمری وفات یافته است.
● آرامگاه شیخ حر عاملی : در ضلع شمال شرقی صحن انقلاب آستان قدس رضوی، آرامگاه محمد ابن حسن ابن علی عاملی معروف به شیخ حر عاملی واقع است. وی در سال ۱۱۰۴ هجری قمری در مشهد وفات یافته و در جوار بارگاه مطهر حضرت امام رضا (ع) به خاک سپرده شده است. او محدث، فقیه و یکی از دانشمندان بزرگ شیعه می باشد که مهمترین اثر علمی او کتاب سی جلدی وسائل الشیعه است.
● آرامگاه فردوسی : در ۲۴ کیلومتری شمال باختری شهر مشهدو در شمال بزرگراه مشهد - قوچان، در آبادی قدیم طوس قرار گرفته است. آرامگاه فردوسی تا سال ۱۳۰۱ شمسی فاقد بنا بود و مقبره او در باغ شخصی اش قرار داشت. این باغ بزرگ و مصفا در حال حاضر تفرجگاه عموم علاقمندان و زائران می باشد. فردوسی در حدود سالهای ۳۲۹ یا ۳۳۰ هجری قمری در قریه باژ (یا فاز) از قراء طوس متولد شد. از اشاراتی که در شاهنامه به عمر فردوسی شده چنین استنباط می شود که وی از سن ۵۸ تا ۷۶ سالگی به سرودن شاهنامه اشتغال داشته است. وی در سال ۴۱۱ یا ۴۱۶ هجری قمری در سن ٩٠ سالگی وفات یافت.
● آرامگاه نادر شاه افشار : وی به سال ۱۱۶۵ هجری قمری به دست پنج تن از سران قزلباش در قوچان کشته شد. آرامگاه او در مرکز شهر مشهد چهارراه شهدا به سال ۱۳۳۸ شمسی در باغ مصفایی توسط انجمن آثار ملی بنا گردیده است. بر فراز این آرامگاه مجسمه نادر شاه سوار بر اسب به ارتفاع ۵ متر که در کشور ایتالیا ساخته شده به نمایش گذاشته شده است.
● ارگ باغ ملی : در مرکز شهر مشهد جنب خیابان جنت، ارگ باغ ملی قرار دارد که زمانی با توجه به نقشه های قدیمی شهر مشهد این محله در خارج از شهر واقع شده بود. امروزه باغ ملی یکی از گردشگاه های مشهور شهر مشهد به شمار می رود. آب قنات رکن آباد که یکی از قنات های به نام مشهد است از میان باغ ملی عبور می کند.
● بازار و مراکز خرید : به طور کلی بازارهای پراکنده سنتی و مدرن در اطراف میدان حرم و نقاط مختلف شهر مشهد به عنوان مراکز تجاری فعالیت های گسترده ای را جهت ارائه انواع کالاهای سوغاتی و محلی و غیره دارند. از جمله بازار سنتی بزرگ (سرشور)، بازار رضا، بازار مرکزی ۱ و ۲، بازار الغدیر، بازار گوهرشاد، بازار امین، راسته بازار جنت، بازار حکیم، بازار بین المللی، مجتمع تجاری زیست خاور، مجتمع تجاری پروما، مرکز خرید الماس شرق و هایپرمارکت پرسون.
● بند گلستان : بند تاریخی و قدیمی گلستان که از دوره تیموریان به جا مانده، امروزه یکی از نقاط گردشگری اطراف مشهد به حساب می آید و در فاصله ۱۸ کیلومتر باختری مشهد و ۴ کیلومتری طرقبه واقع شده است. دریاچه پشت بند به طور معمول در فصل بهار پر آب می شود و زیبایی و چشم انداز ویژه ای به مناطق و اطراف بند می دهد.
● بقعه هارونیه : در سمت چپ بلواری که از بزرگراه مشهد-قوچان منشعب و به طرف شمال امتداد می یابد و به آرامگاه فردوسی در طوس منتهی می گردد، بقعه ها رونیه واقع است که تنها اثر به جا مانده از طوس قدیم می باشد. اهالی منطقه آن را زندان هارون می نامند. در منابع تاریخی از آن به عنوان مسجد طوس و آرامگاه و خانقاه غزالی یاد می شود ساختمان اصلی این بقعه را به قرن هشتم هجری قمری نسبت می دهند.
● پارک جنگلی و باغ وحش وکیل آباد : در انتهای بزرگراه وکیل آباد به فاصله ۶ کیلومتری باختری میدان آزادی بر سر راه ییلاقات مشهد (طرقبه، شاندیز، زشگ و ...) پارک جنگلی وکیل آباد واقع است. در این پارک کلیه امکانات رفاهی و گردشگری به منظور رفاه حال گردشگران و زائران ایجاد شده است. همچنین در مجاورت پارک تنها باغ وحش استان قرار دارد که انواع حیوانات مختلف در آن نگهداری می شوند.
● پارک و شهربازی ملت : در شمال باختری میدان آزادی شهر مشهد بزرگترین پارک شهری در سال ۱۳۴۵ شمسی احداث گردیده است. سراسر پارک را انواع گلهای زینتی، چمن و درختان کهن همراه با آب نماهای زیبا در بر گرفته، تأسیسات رفاهی و همچنین شهر بازی با تمامی امکانات سرگرمی و انواع غرفه های مواد غذایی و انواع زمین های ورزشی در آن ایجاد شده است. قابل ذکر است که ارتفاع‌چرخ و فلک این شهربازی به ۸۰ متر می رسد.
● کوه سنگی : یکی از قدیمی ترین محل های گردشگری وتفریحی مشهد، گردشگاه کوه سنگی، در انتهای خیابان دکتر شریعتی در دامنه دو کوه قرار‌ گرفته است. رویت منظره شهر و اشراف به نقاط مختلف آن مانند گنبد طلای حرم مطهر امام رضا (ع) از فراز ارتفاعات کوه‌سنگی از جذابیت های این مرکز تفریحی به شمار می رود. کلیه امکانات رفاهی در این مجموعه گردشگری مهیا گردیده است.
● گنبد خشتی (آرامگاه امامزاده محمد) : آثار به جا مانده در بلوار طبرسی، کوچه نوغان به نام گنبد خشتی شهرت دارد. در این مکان امامزاده محمد مدفون میباشد. دلیل شهرت گنبد خشتی پوشش آجری آن میباشد که در عهد شاه عباس ساخته شده است.
● گنبد سبز : در میان میدانی به همین نام در مرکز شهر مشهد‌گنبد سبز واقع شده که آرامگاه شيخ محمد حکیم مؤمن عارف استرآبادی که به سال ۹۰۴ هجری قمری وفات یافته در آن واقع شده است. این آرامگاه در سال ۱۰۱۱ هجری قمری به دستور شاه عباس بنا گردیده است.
● مسجد گوهرشاد : این بنا در مجموعه آرامگاهی آستان قدس رضوی واقع شده و یکی از زیباترین و مشهورترین ابنیه تاریخی می باشد که در سال ۸۲۱ هجری قمری به دستور گوهر شاد آغا همسر شاهرخ پسر تیمور و به دست استاد قوام الدین شیرازی ساخته شده است.
● مسجد هفتاد و دو تن (ملکشاه) : این مسجد در بازار بزرگ (سرشور) شهر مشهد واقع است. طبق متن کتیبه ایوان، نام معمار آن شمس الدین محمد تبریزی و تاریخ بنای آن ماه رجب سال ۸۵۵ هجری قمری است.
● مقبره پیر پالاندوز : در قسمت شمال شرقی بارگاه مطهر امام رضا (ع)، آرامگاهی واقع گردیده که متعلق به محمد عارف عباسی است که در سال ۹۸۵ هجری قمری وفات یافته است. این آرامگاه مورد توجه زائرین امام هشتم قرار دارد.
● موزه ها : در مجموعه بارگاهی مطهر حضرت امام رضا (ع)، بخش های متعددی از آن به موزه های موضوعی اختصاص یافته که زائرین و علاقمندان به سهولت می توانند از آنها بازدید نمایند. همچنین چند موزه دیگر نیز در مشهد فعالیت دارند. در اینجا فقط به نام آنها اشاره می شود. موزه آستان قدس رضوی، موزه آب (بلوار شهید صادقی)، موزه اوقاف (میدان تختی)، موزه باغ ملک، موزه بزرگ تاریخ طبیعی خراسان (دانشگاه فردوسی)، موزه بنیاد شهید (تقاطع خیابان مدرس - چمران)، موزه تمبر و اسکناس، موزه توس (آرامگاه فردوسی)، موزه سکه و مدال، موزه سلاح، موزه صدف و حلزون، موزه ظروف، موزه علوم تاریخ طبیعی (مرکز تربیت معلم شهید بهشتی)، موزه فرش، موزه قرآن، موزه نادری (آرامگاه نادر شاه افشار)، موزه نجوم و ساعت، موزه نقاشی و موزه مردم شناسی.

← مذهبی و زیارتی
● آستان قدس رضوی (حرم امام رضا)
● مسجد گوهرشاد
● گنبد خشتی (آرامگاه امامزاده محمد)
● آرامگاه شیخ حر عاملی
● آرامگاه خواجه ربیع
● آرامگاه خواجه اباصلت
● آرامگاه پیر پالاندوز
● گنبد سبز
● امامزاده یحیی، روستای میامی
● بقعه هارونیه (طوس)

← تاریخی و فرهنگی
● آرامگاه فردوسی، طوس
● آرامگاه نادرشاه افشار
● ارگ باغ ملی
● خانه ملک
● حمام مهدی قلی بیک (حمام شاه)
● مسجد هفتاد و دو تن
● برج میل اخنگان
● آتشکده بازه هور
● رباط طرق
● موزه‌های آستان قدس رضوی و موزه‌های متعدد شهر

← طبیعی و تفریحی
● پارک جنگلی وکیل‌آباد و باغ‌وحش
● پارک ملت و شهربازی
● کوهسنگی
● بند گلستان
● دریاچه سد طرق
● دریاچه سد کارده
● غار مغان
● غار کارده
● پارک‌ها و فضاهای تفریحی اطراف شهر

← خرید و شهری
● بازار رضا
● بازار بزرگ سرشور
● مجتمع تجاری الماس شرق
● پروما، زیست‌خاور، بازار مرکزی
● مراکز خرید مدرن و بازارهای سنتی

● باخزر
● بجستان
● بردسکن
● بینالود
● تایباد
● تربت جام
● تربت حیدریه
● جغتای
● جوین
● چناران
● خلیل آباد
● خواف
● خوشاب
● داورزن
● درگز
● رشتخوار
● زاوه
● سبزوار
● سرخس
● فریمان
● فیروزه
● قوچان
● کاشمر
● کلات
● گناباد
● مه ولات
● نیشابور