در اسناد تاریخی و باستانی مورخین یونانی از سرزمین گیلان به نام کادوس یا کادوسیان یاد کرده اند. این ناحیه در دوره حکومت هخامنشیان و ساسانیان همیشه تحت حکومت های محلی اداره می شد.
به سبب صعب العبور بودن، دسترسی قوای اسلام به این منطقه با دشواری روبرو بود و دین اسلام به تدریج از طریق طبرستان و مازندران توسط شیعیان زیدیه رواج یافت. در سال ۷۰۶ هجری قمری ایلخان الجايتو موفق شد که ناحیه گیلان را به تصرف خود درآورد. از سال ۷۶۲ هجری قمری خاندان کارکیا قدرت را در لاهیجان به دست گرفت و شاه عباس اول صفوی با ضمیمه کردن گیلان به قلمرو صفویه در سال ۱۰۰۰ هجری قمری دست این خاندان را از این ناحیه کوتاه کرد.
سرزمین گیلان در گذشته شامل سه ناحیه طالش، دیلم و گیلان (جیلان) میشد. در قرون وسطی از جانب جنوب شرقی تا ناحیه چالوس وسعت داشت و نخستین کرسی آن در این زمان دولاب بود که بعدها فومن و سپس لاهیجان جای آن را گرفت و بعد از تصرف گیلان توسط صفویه مرکز آن به رشت منتقل شد. ناحیه طالش که در شمال غربی آن قرار دارد، گاهی جزء آن محسوب می شد. پس از انعقاد عهدنامه گلستان در سال ۱۲۲۸ هجری قمری که توسط میرزا ابوالحسن ایلچی به امضا رسید قسمتی از طالش که در شمال رود آستارا قرار داشت، به تصرف روسیه در آمد.
در سال ۱۳۲۷ هجری قمری آقا بالا خان سردار افخم، از طرف داران جدی استبداد و حاکم گیلان، در باغ مدیریه رشت کشته شد و در پی آن مشروطه خواهان گیلانی به سرپرستی محمد ولی خان تنکابنی به عزم فتح تهران حرکت کردند. آنان در ابتدا قزوین را تصرف کردند و سپس به تهران رسیدند و و پس از سه روز به همراهی مشروطه خواهان بختیاری پایتخت را فتح و محمد علی شاه را از سلطنت خلع کردند.
در سال ۱۳۱۶، در تقسیمات کشوری جدید آن دوران، استان یکم تأسیس گشت که شامل استان های کنونی قزوین، زنجان و مرکزی هم می شد و شهر رشت به مرکزیت آن انتخاب شد.

استان گیلان با وسعتی در حدود ۱۴۰۰۴۲ کیلومتر مربع در شمال غربی ایران و در سواحل جنوب غربی دریای خزر قرار گرفته و بیست و هشتمین استان از نظر مساحت محسوب می شود. رود آستاراچای، این استان را از کشور جمهوری آذربایجان جدا می کند و از غرب با استان اردبیل، از جنوب غربی با استان زنجان، از جنوب با استان قزوین و از طرف شرق با استان مازندران همسایه است.
رشته کوههای البرز، نواحی جنوبی و غربی این استان را فرا گرفته و جلگه گیلان که از آبرفت رودخانه سفیدرود و چند رود دیگر تشکیل یافته، نیمی از مساحت استان را زیر پوشش خود گرفته است. بلندترین ارتفاعات عبارتند از کوه خرم دشت (۳۳۹۵ متر)، ماسوله داغ (۳۰۵۰)، حصار بلاغی (۲۹۰۴) و کوه درفک ۲۶۹۸ متر.
رودهای مهم استان عبارتند از : سفیدرود به طول ۷۶۵ کیلومتر (سرچشمه آن در ۳۰ کیلومتری باختری سنندج)، شاهرود به طول ۲۰۵ کیلومتر (یکی از مهمترین ریزابه های سفیدرود که از شرق استان قزوین سرچشمه می گیرد)، رودخانه ماسوله به طول ۶۰ کیلومتر از ۴ کیلومتری باختر ماسوله سرچشمه می گیرد و در نهایت به مرداب انزلی می ریزد و آستاراچای که طول آن نسبتاً کم است، به دلیل موقعیت مرزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و طول آن به ۳۳ کیلومتر می رسد.

استان گیلان پر بارش ترین و پر آب ترین استان کشور محسوب می شود و به علت مجاورت با دریای خزر، دارای آب و هوایی معتدل و مرطوب است. پراکندگی بارش در نقاط مختلف استان یکسان نیست و هر چه از سمت شرق به سمت غرب استان و یا از شمال به جنوب حرکت کنیم از مقدار بارش آن کاسته می شود.

عمده راه دسترسی به استان گیلان از راه زمینی است و تنها فرودگاه استان، فرودگاه بین المللی سردار جنگل در شمال شهر رشت قرار دارد. آزادراه رشت-قزوین، پرترددترین راه دسترسی به شهر رشت و سایر نقاط استان است و حجم زیادی از رفت و آمد به استان نیز از طریق جاده کناره صورت می گیرد که استان گیلان را از طریق چابکسر و رامسر به استان مازندران متصل می کند. همچنین راه مهم دیگری این استان را از طریق شهر آستارا و گردنه حیران به استان اردبیل متصل می کند. اگر چه بیشتر پروازهای فرودگاه رشت به تهران و مشهد صورت می گیرد، اما پروازهایی هم به بغداد اهواز اصفهان شیراز بندر عباس و عسلویه برقرار است. به علاوه بندر انزلی نیز از طریق دریای خزر ارتباط دریایی ایران با کشورهای حاشیه این دریا را برقرار می کند. همچنین راه آهن قزوین-رشت-آستارا این استان را به شبکه راه آهن سراسری متصل خواهد کرد.

طبیعت بکر و زیبای جای جای استان گیلان مهمترین جاذبه آن محسوب می شود و در طی سال تعداد زیادی از طبیعت دوستان را به خود جلب می کند. جنگلهای انبوه و پرپشت، دامنه های شمالی البرز، مناظر بسیار زیبایی را به نمایش می گذارد که چشم از دیدن آن سیر نمی شود. به ویژه در جنوب شهرستان سیاهکل و جنگل های دیلمان، جنوب لاهیجان، نواحی اطراف شفت، فومن، ماسال، تالش، رضوانشهر و آستارا این مناظر چشمگیرتر است. در دشت ها نیز باغات و زمین های زراعی سراسر منطقه را پوشانده و تالابهای زیادی هم تشکیل شده است. سواحل زیبای دریای خزر هم هر سال پذیرای میلیون ها گردشگری است که برای استفاده از سواحل آن به این مناطق هجوم می آورند. در بیشتر نقاط استان پارک های جنگلی برای استفاده عموم ایجاد شده و تسهیلات لازم جهت استفاده بهینه از آنها تعبیه شده است.

در بیشتر شهرهای استان عرضه صنایع دستی و سوغات به وفور دیده می شود که عمدتاً شامل محصولات حصیر بافی و صنایع چوبی است و در کنار آنها شال، بامبو، سفال، جاجیم، قالی و گلیم، چادر شب، قلاب دوزی، نمد و چاروق هم دیده می شود. انواع کلوچه به ویژه کلوچه لاهیجان و فومن به و فور یافت می شود و در کنار آنها تنوع زیاد مربا، ترشی، رب و فرآورده های گوناگون زیتون چشمگیر است. انواع ماهی شمال، برنج، مرکبات، سبزی های محلی، خاویار و رشته خوشکار از دیگر ره آوردهای سفر به گیلان است.

تنوع غذایی در استان گیلان بسیار زیاد است و با انواع و اقسام محصولات کشاورزی خورشتهای گوناگونی برای استفاده با برنج تهیه می شود. مرغ فسنجان یا مرغ لاکو، میرزا قاسمی، باقلاقاتق، ترش تره، کویی خورش (خورشت کدو حلوایی)، آلو مسما، نازخاتون، اناربیچ، ترش شامی، شش انداز، سیرابیج، شیرین تره، خالوآبه، چقرتمه (کوکوی مرغ)، کولی غورابیج، واویشکا و لونگی از جمله خورشتهای رایج در گیلان است.