آذربایجان در فارسی میانه آتور پاتکان و در آثار کهن فارسی آذربادگان و در فارسی کنونی آذربایجان نامیده می شود. تاریخ این منطقه با تاریخ قوم ماد درآمیخته است چرا که مادها بعد از مهاجرت به ایران در قسمت غربی این سرزمین ساکن شدند. بعدها در زمان غلبه اسکندر مقدونی بر ایران سرداری به نام آتورپات در آذربایجان ظهور و دعوی استقلال کرد که نام آذربایجان از نام وی اقتباس شده است.

پس از تحولات اجتماعی و سیاسی بسیار آذربایجان مقر اولیه حکومت صفویان شد و در این منطقه جنگهای خونین میان سپاهیان ایران و عثمانی روی داد که جنگ چالدران از عمده ترین آنهاست. در آن جنگ شیخ سید صدرالدین وزیر اعظم شاه اسماعیل صفوی کشته شد و مقبره وی در چهار کیلومتری شهر سیه چشمه (چالدران) در روستای سعدل قرار دارد. پس از سقوط حکومت صفویه در دوره ای که کشور ایران کاملاً میان دولتهای روس و عثمانی و اشرف افغان تقسیم شده بود ناحیه آذربایجان در دست دولت عثمانی قرار گرفت. با آغاز جنگ جهانی اول آذربایجان مورد تهاجم نیروهای روسیه و عثمانی قرار گرفت. پس از شکست نیروهای آلمان و متحدش عثمانی در جنگ جهانی اول آذربایجان و سراسر ایران تحت نفوذ انگلیس درآمد. در سال ۱۳۰۴ شمسی با شروع حکومت پهلوی اول و انقراض سلسله قاجاریه و به دنبال آن شروع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۰ شمسی نیروهای شوروی وارد ناحیه شمالی ایران از جمله آذربایجان شدند و در سال ۱۳۲۵ شمسی به دنبال طرح مسئله آذربایجان در سازمان ملل متحد که به شکاف رسمی بین متفقین منجر شد، آذربایجان را روسها تخلیه کرده و دوباره تحت تسلط دولت ایران درآمد.

در حال حاضر استان آذربایجان غربی با مساحتی بالغ بر ۴۱۱، ۳۷ کیلومتر مربع دوازدهمین رتبه را از نظر مساحت به خود اختصاص داده است. این استان نزدیک به ۱۵۷ کیلومتر مرز بین المللی مشترک در امتداد رود ارس با جمهوری خود مختار نخجوان در کشور آذربایجان دارد. طول مرزهای مشترک آن با ترکیه ۵۱۷ و با عراق ۲۲۳ کیلومتر می باشد. همچنین از شرق با استان آذربایجان شرقی و زنجان و از جنوب با استان کردستان همسایه است.

آذربایجان شمالی ترین بخش سرزمین های کوهستانی غربی ایران زاگرس است و زمین های آن همه در ارتفاع نسبتاً زیادی از سطح دریا قرار گرفته اند. پست ترین قسمت آن دریاچه ارومیه است که خود در ارتفاع ۱۲۷۴ متری از سطح دریا واقع شده است. بلندترین ارتفاعات این استان عبارتند از: کوه شیخ حمزه ۳۷۱۰ متر، اورین بزرگ ۳۶۵۰ متر برده رش ۳۶۰۸ متر، سیاه کوه ۳۵۷۸ متر و حاجی ابراهیم ۳۵۵۰ متر رودهای مهمی که در این استان جریان دارند عبارتند از: زرینه رود به طول ۳۰۲ کیلومتر قطور چای قتور) ۲۰۰ کیلومتر، سیمینه رود ۱۷۳ کیلومتر، ارس ۱۵۷ کیلومتر (مقدار هم مرز یا استان) و زنگمار به طول ۱۰۰ کیلومتر.

از نظر اقلیم و آب و هوا در آذربایجان غربی بخش عمده ای از باران سالانه منشأ اقیانوس اطلسی یا مدیترانه ای دارد. ولی در برخی از ماه های زمستان توده هوای سردی از شمال هوای مدیترانه ای آن را متأثر کرده و موجب کاهش قابل توجه دما می شود. همچنین اختلاف شدید در ناهمواری های استان و مخصوصاً قرار گرفتن رشته کوه ها در مقایسه با سمت جریانات هوا و بالاخره پراکندگی جلگه ها و نیز وجود گودال ارومیه به نوبه خود تغییرات قابل توجهی در وضع عمومی آب و هوای منطقه به وجود
می آورد.

عمده ترین راه دسترسی به این استان بزرگراه تهران - زنجان تبریز است که با احداث پل دریاچه ارومیه و تاسیس بزرگراه شهید موسی کلانتری راه دسترسی به این استان بسیار سهل تر شده است. علاوه بر این بخشی از جاده ترانزیتی ایران - اروپا که از قره ضیاء الدین ماکو و بازرگان هم عبور می کند در این استان واقع شده است. همچنین مسیر راه آهن ایران ترکیه که از طریق ترکیه به کشورهای اروپایی متصل می گردد از بخش شمالی این استان عبور می کند. پل مشهور قطور یکی از بزرگترین پل های راه آهن خاورمیانه در دره قطور در این مسیر احداث شده که یکی از دیدنی های استان هم به شمار می رود.

شهر ارومیه امروزه دارای فرودگاه بین المللی می باشد که در سال ۱۳۴۳ تاسیس شده و در ۱۵ کیلومتری مسیر بزرگراه ارومیه سلماس واقع است. پروازهای بین المللی آن به صورت فصلی و هفتگی و پروازهای داخلی به شهرهای مشهد تهران رشت و غیره... به صورت روزانه و هفتگی انجام می شود. شهر خوی نیز دارای یک فرودگاه داخلی فعال است.

طبیعت زیبا و آثار باستانی که حاکی از قدمت این خطه است هر رهگذری را به سوی خود می کشد. بزرگ ترین آبگیر داخلی و مهم ترین دریاچه دائمی ایران دریاچه ارومیه در این استان واقع است. کوههای بلند و دره های زیبا که چشم هر بیننده ای را مسحور خود می کند، همچون دره قاسملو و کوههای سیر داغی، همه ساله جاذب گردشگران بسیاری است. آثار باستانی همچون در بسطام تپه تاریخی حسنلو، قلعه با شکوه تخت سلیمان و... علاقمندان به تاریخ را به سمت خود می کشد. امکانات رفاهی موجود هم چون گردشگاه باری دهکده چی چست، پیست اسکی خوشا کو و سایر امکانات اقامتی و رفاهی زمینه مناسبی را برای جلب توریست فراهم نموده است.

تهیه و تولید صنایع دستی و انواع سوغات در سطح این استان به خصوص بعضی از شهرستانهای آن از شهرت خاصی برخوردار هستند. آن چه بیشترین جلوه را در کارهای دستی ارومیه دارد ظریف کاری روی چوب و تهیه ظروف و وسایلی است که کارهای ظریف و برجسته بر روی آنها انجام شده است. مهمترین صنایع دستی استان صنایع چوبی وسایل شطرنج جعبه و میز آرایش انواع فرش جاجیم، گلیم سجاده، شال گردن جوراب های پشمی انواع مجسمه های حیوانات دستکش نمد عبای نمدی چوپانی معرق کاری و ریزه کاری سوغات استان آذربایجان غربی شامل انواع قالی، عرقیات انواع نقل عسل حلوای گردو حلوای هویج انواع انگور انواع البسه بافته شده شال گردن کلاه دستکش و غیره)، انواع لبنیات محلی تخمه آفتابگردان کشمش شیره طبیعی انگور مخلوط با مغز گردو و پسته و بادام و انواع سوغات بازارچه های مشترک مرزی کشورهای آذربایجان ترکیه و عراق می باشد.

تنوع غذایی در استان آذربایجان غربی بسیار زیاد است، از جمله آنها می توان آش دوغ آش کلم اماج آش کنگر خورش خورش آق ماش دلمه برگ مو دلمه بادمجان دلمه کلم گزله چهمجه قایقاناخ شورجا، یتیمچه گاتخ شور باسی (آبگوشت)