مرکزی

طبق مدارک و مآخذ تاریخی سوابق و قدمت این منطقه به هزاره های پیش از میلاد بر می گردد یونانیان این ناحیه را بخشی از مدیا می دانستند و جغرافی نویسان اسلامی آن را قسمتی از جبل (جبال) و یا عراق عجم میگفتهاند. در سده های نخستین هجری قمری مردم بومی آن پیرو مذهب زرتشت بودهاند و یکی از پرستشگاههای زرتشتیان، آتشکده آذرگشنسب تا سال ۲۸۲ هجری قمری در فردجان فراهان روشن بوده است.
در نیمه دوم سده پنجم هجری قمری که سلجوقیان بر تمامی باختر ایران استیلا یافتند همدان را تختگاه خود کردند و از سوی مقام خلافت به سلطان العراقين (عراق عرب و عراق عجم) ملقب شدند که البته مقصود از عراق دومی همان ایالت جبال است. در سال ۴۷۳ هجری قمری که اسماعیلیان بر منطقه ساوه حاکم بودند این سرزمین از اهمیتی خاص برخوردار گردید. حمدالله مستوفی قزوینی در کتاب نزهة القلوب خود به سال ۷۴۰ هجری قمری اشاراتی مفصل و کامل به ولایت و سرزمین های قم، ساوه را دارالملک طرخوران و ساروق مینماید و حتی ساروق آن ولایت میدانسته و گفته ساروق راطهمورث بنا نهاده است.
در آغاز حکومت صفویه در سال ۹۰۶ هجری قمری با تاجگذاری شاه اسماعیل وی با سپاهیان خود که به قزلباش شهرت داشتند به نواحی باختری ایران حرکت نمود و در حوالی همدان با سلطان مراد آق قویونلو به جنگ پرداخت و او را مغلوب نمود و بدین ترتیب قلمرو وسیعی در باختر و شمال ایران را به دست آورد. قرائن و آثار باقیمانده از حکومت صفویه نشان می دهد که ولایت مرکزی از جمله شهر تفرش در آن روزگار رو به آبادانی و ترقی نهاده بود.
در ابتدای شکل گیری حکومت قاجاریه در سال ۱۲۱۰ هجری قمری و پس از آقامحمدخان قاجار، فتحعلی شاه قاجار به سلطنت رسید. توجه پادشاهان قاجار به طبقه روحانیان و علمای مذهب باعث گسترش روز افزون مساجد و تکایا و مکتب خانه و ابنیه تاریخی در ولایات عراق عجم و در بیشتر نقاط و شهرها از جمله کزاز، فراهان، ساوه، قم، ملایر، گلپایگان و ملایر شد. این امر موجب گردید که مردان نامی و بزرگی از جمله میرزا تقی خان امیرکبیر و میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی از ولایت عراق عجم در کار سیاست مملکت وارد شوند.
در نخستین تقسیمات کشوری ایران که پس از انقلاب مشروطیت و توسط نمایندگان مجلس شورای ملی در سال ۱۲۸۵ شمسی به تصویب رسید، ایران به چهار ایالت و دوازده ولایت تقسیم شد. در این نواحی نیز ولایت عراق تشکیل گردید. در آبان سال ۱۳۱۶ هجری شمسی ایران از نظر اداری به شش استان تقسیم شد. شهرستان عراق، شامل چندین دهستان تابعه و بخش به نام های فراهان، شراء، مشک آباد و قره کهریز، کزاز، سرابند، آشتیان و تفرش جزء استان شمال بود. در سال ۱۳۲۶ هجری شمسی استان مرکزی تأسیس شد که در آن سال، دارای ۸ شهرستان بود و امروزه دارای ۱۲ شهرستان میباشد.

در حال حاضر استان مرکزی با وسعتی بالغ بر ۲۹،۱۲۷ کیلومتر مربع رتبه چهاردهم را از نظر مساحت به خود اختصاص داده است. این استان از شمال با استانهای تهران، البرز و قزوین، از غرب با استانهای همدان و لرستان، از جنوب با استانهای اصفهان و لرستان و از طرف شرق با استانهای اصفهان، قم و تهران هم مرز است.
با این که ارتفاعات رشته کوههای زاگرس تقریبا ۷۵٪ استان را در بر گرفته است دشتهای هموار و حاصلخیز نیز در سطح استان به صورت پراکنده دیده میشود. بلندترین ارتفاعات استان مرکزی عبارتند از: ولیجیا ۳۳۳۰ متر، سرو ۳۳۲۴ متر، آلاداغ ۳۲۱۰ متر، گوجه ۳۱۴۱ متر و کوه تخت ۳۱۱۸ متر.
مهم ترین و پرآب ترین رودخانه هایی که در سطح استان مرکزی جریان دارند عبارتند از قره چای (زرین رود) ۵۴۰ کیلومتر، قمرود ۲۸۸ کیلومتر، مزدقان ۱۷۵ کیلومتر، شیرین چای (سرود) ۱۱۵کیلومتر و آب کمر ۳۵ کیلومتر.

تنوع آب و هوای استان مرکزی بیشتر ناشی از وجود ارتفاعات بلند و دشت های هموار آن است که موجب تغییرات اقلیمی میشود و به طور کلی سه نوع آب و هوا در سطح استان حاکم است. آب و هوای سرد کوهستانی در ارتفاعات، آب و هوای معتدل کوهستانی در کوهپایه ها و آب و هوای نیمه بیابانی در دشتهای هموار.

به علت موقعیت ویژه استان مرکزی به حکم پل ارتباطی بین پایتخت ایران (تهران) با چندین استان مهم کشور بخصوص استانهای جنوب غربی تا سواحل شمالی خلیج فارس، باعث شده که شبکه ارتباطی مهم و پر ترددی در سطح استان شکل بگیرد. از جمله احداث محور آزاد راه تهران ساوه و در امتداد آن تا شهر سلفچگان و اتصال آن به صورت بزرگراه تا اصفهان. آزاد راه ساوه همدان هم در سال ۱۳۹۱ شمسی به طور کامل مورد بهره برداری قرار گرفته است. همچنین محور بزرگراه قم - اراک و ادامه آن تا شهر خرم آباد، این استان را به بنادر خلیج فارس را مرتبط می سازد.
شبکه راه آهن سراسری کشور هم از سطح این استان از شهرهای اراک و شازند عبور میکند و انشعابی نیز از این شبکه به شهر ساوه کشیده شده است. همچنین اراک دارای یک فرودگاه می باشد که علاوه بر پروازهایی به شهرهای ایران، پروازی نیز به شهرهای عراق برای زائران عتبات عالیات در آن انجام می شود.

طبیعت زیبا و بکر همراه با آثار باستانی که حاکی از قدمت این استان است هر رهگذری را به سوی خود جذب می کند. امکانات اقامتی و رفاهی در تقریباً همه شهرستانهای استان پذیرای گردشگران داخلی و خارجی می باشد. یکی از جاذبه های مهم و زبانزد استان، شهر گلها (محلات) و یا هلند ایران است که قدمت زیادی در پرورش گلهای متنوع دارد. شهر محلات به عنوان بزرگترین تولید کننده گل و گیاه کشور به گلخانه ایران نیز شهرت یافته و سالیانه حجم بسیار بالایی از صادرات گل از این شهرستان صورت گیرد.

از دیرباز صنایع دستی به بهترین شکل ممکن در سطح استان مرکزی تهیه و ارائه می شود. از جمله مهمترین آنها عبارتند از: فرش و قالی بافی در ساروق، جاجیم بافی، گبه بافی، گیوه دوزی، خوش نویسی، سفالگری، گلیم بافی، قالی بافی، بافت انواع قالیچه، مسگری، معرق کاری، ظروف مسی تفرش، گلیم ساوه و چینی وفس.
علاوه بر صنایع دستی مهمترین سوغات استان شامل: انار و طالبی ساوه، انگور، لبنیات، کشمش، گردو، انواع گلهای زینتی و تزیینی، خربزه، پنبه، رب انار، بادام، شیره انگور، صابونهای محلی و حلوا میباشد.

مردم استان مرکزی مانند سایر استانهای ایران غذاهای محلی خاص خود را تهیه می کنند. این غذاها از جمله شامل، انواع آش های انار، آش ترخینه، قورمه، نان های محلی، آش ترش، شتیل آیر، دملمه، آبگوشت دروغین، برشتوک، انواع مرباها، آش رشته و کاله جوش، رشته پلو، خورشت انار و آبگوشت ریواس است.