محدوده کنونی استان خراسان شمالی از دیرباز بخشی از خراسان بزرگ بوده و تاریخ آن با سایر قسمتهای خراسان بزرگ در هم تنیده است با بررسی های انجام شده در خصوص باستان شناسی منطقه و مکشوفات به دست آمده شامل ظروف و اشیاء گوناگون و ابزارهای مختلف و بخصوص در منطقه باستانی پهلوان و تپه حیدران جاجرم تاریخ تمدن این نواحی به ۱۲ هزار سال پیش می رسد قدیمی ترین بنای باقی مانده معبد سنگی اسپاخو در روستای اسپاخو در شهرستان مانه و سملقان قرار دارد. با پیدایش دولت هخامنشی این نواحی جزئی از آن شد و با سقوط هخامنشیان تحت سيطره سلوکیان در آمد. این مناطق جزء اولین قسمت هایی بود که توسط پارتیان از دست سلوکیان خارج شد و پس از آنان نیز ساسانیان بر این نواحی حکم رانی کردند. در دوره ساسانیان خراسان توسط یک اسپهبد با عنوان پادگوسبان اداره می شد.
در سال ۳۱ هجری قمری مسلمانان به خراسان رسیدند و رفته رفته مردم آن به اسلام گرویدند تا سال ۲۰۶ هجری قمری که سلسله طاهریان استقلال خود را از خلیفه عباسی اعلام کردند این نواحی تحت حکومت عباسیان قرار داشت و سپس جزئی از حکومت صفاریان شد. ابو عبدالله مقدسی (۳۳۶ - ۳۹۱ هجری قمری) جغرافیدان و جهانگرد عرب در وصف منطقه جاجرم چنین می گوید ارغیان همان جاجرم بوده و کلمه ارغیان به طور اخص نام روستای آن است. وی اشاره به بارو و مسجدی نیکو و هفتاد دهکده از توابع آن می کند. همچنین بنا به گفته یاقوت حموی (۶۲۶-۵۷۵ هجری قمری) دایرة المعارف نویس مشهور عرب شهر اسفراین مهرجان یا مهرگان نام داشته و اسفراین اسپرآیین بوده است. اسفراین را مغول ها در سال ۶۱۷ هجری قمری تاراج کردند و در حدود سال ۱۰۰۶ هجری قمری به دست از بکان ویران گشت.
در نخستین تقسیمات کشوری که پس از انقلاب مشروطیت و در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی به تصویب مجلس شورای ملی رسید این نواحی جزئی از ولایت خراسان و سیستان گردید. سپس با ایجاد استان شمال شرق در سال ۱۳۱۶، به عنوان شهرستان بجنورد به آن پیوست. در تغییرات تقسیماتی دی ماه همان سال جزئی از استان نهم شد. تا تقسیم استان خراسان به سه استان به نام های خراسان جنوبی خراسان رضوی و خراسان شمالی در سال ۱۳۸۳ شهرستان های باز هم بیشتری در محدوده این استان به وجود آمد.
● در استان خراسان شمالی بیش از پنج هزار خانوار عشایری (ایل کرمانج) با حدود هزار راس دام مستقر هستند که همه ساله با آغاز فصل سرما به مناطق گرمسیر قشلاقی مانه وسملقان، جاجرم، میاندشت، اسفراین، بخشی از راز و جرگلان و مراوه تپه گلستان کوچ میکنند (از اوایل آبان تا فروردین). بهار و تابستان خود را هم در مناطق خوش آب و هوای دامنه کوههای شاه جهان، سرانی شیروان، ارتفاعات فاروج سالوک و آلاداغ سپری می کنند.

استان خراسان شمالی با وسعتی معادل ۲۸۴۳۴ کیلومتر مربع در شمال خاوری ایران واقع است و پانزدهمین استان از نظر مساحت به شمار می رود این استان از جنوب با استان سمنان و خراسان رضوی از باختر با استان گلستان و سمنان از شمال با کشور ترکمنستان و از خاور با استان خراسان رضوی مرز مشترک دارد.
تقریباً سراسر استان خراسان رضوی را ارتفاعات به صورت پراکنده پوشش می دهد و بلندترین نقطه آن کوه شاه جهان با ارتفاع ۳۰۳۲ متر میباشد. سایر ارتفاعات مهم عبارتند از کوه که داغ ۲۹۴۹ متر کوه کورخود ۲۸۱۹ متر کوه کیسمر ۲۷۱۲ مترو کوه الاداغ ۲۶۸۱ متر.
رودخانه های مهم استان عبارتند از رودخانه اترک ۵۳۵ کیلومتر، کال شور جاجرم ۳۶۰ کیلومتر آب خرتوت ۷۵ کیلومتر شیرین دره ۴۰ کیلومتر و رودخانه میانسو ۱۳ کیلومتر.
رودخانه کولون قلعه کولوک قلعه که از ارتفاعات خاوری غلامان سرچشمه می گیرد در ۲۰ کیلومتری باختر غلامان با ریز به دیگری آمیخته و بخشی از نوار مرزی بین المللی ایران و ترکمنستان را تشکیل می دهد و از این نقطه به بعد به رود سومبار شهرت دارد.

به دلیل ناهمواری های پراکنده در سطح استان خراسان شمالی دمای هوا در نواحی مختلف در سطح استان متفاوت بوده و به طور کلی در ارتفاعات کپه داغ و آلا داغ آب و هوای سرد کوهستانی حاکم می باشد و در مناطق شهری مهم و اطراف آنها نیز آب و هوای معتدل کوهستانی برقرار است.

یکی از محورهای مهم و پرتردد ارتباطی در سطح این استان که تردد بسیاری در آن انجام می شود محور راه کناره می باشد که استان های همجوار را به شهر مشهد مقدس مرتبط می سازد. قسمتی ازین محور بصورت بزرگراه بوده که بین شهرهای بجنورد و قوچان احداث گردیده است.
سایر محورهای ورودی و خروجی استان که به صورت راه اصلی آسفالت است عبارتند از: محور راه مراوه تپه (استان گلستان) و آشخانه محور راه گرمه جاجرم به میامی (استان سمنان)، محور جاجرم جغتای نقاب (استان خراسان رضوی) این استان فاقد راه آهن بوده و فقط در حاشیه جنوب باختری آن ایستگاه راه آهن جاجرم فعال است که خط آهن تهران مشهد از آن عبور می کند. این استان تنها دارای یک فرودگاه داخلی در حاشیه بجنورد است که پروازهای روزانه و هفتگی به تهران دارد.

این استان از نظر جاذبه های طبیعی تاریخی و فرهنگی در سطح ممتازی قرار دارد که هر یک از آنها گردشگران بی شماری را به سوی خود جذب می نماید. علاوه بر این شرایط آب و هوای مطبوع، بخصوص در فصل تابستان امکان بازدید از نقاط مختلف استان را فراهم می سازد. همچنین موقعیت این استان به گونه ای است که زائرین بارگاه مطهر امام رضا (ع) که از مناطق غرب و شمال غرب به سمت مشهد رهسپار می شوند باید از این مسیر عبور نمایند و این امر باعث تردد انبوهی از زائرین و گردشگران شده که از نقاط طبیعی و جاذبه های دیدنی این استان هم دیدن می نمایند.

از دیرباز هر استان و یا منطقه در کشور دارای صنایع دستی ویژه خود بوده که در این زمینه معرف هویت فرهنگی و قومی آن منطقه و یا استان میباشد مردم خراسان شمالی هم از این قاعده مستثنی نبوده و صنایع دستی منطبق با شرایط محیطی و محلی خود تهیه و به علاقمندان و گردشگران ارائه می نمایند. قالی، قالیچه های ابریشم ترکمنی، پشتی، انواع پارچه با نقش و نگار محلی، زیور آلات سنتی، ابریشم بافی، پوستین دوزی، نمد مالی، لباسهای محلی ترکمنی، صنایع چوب، چادر شب، جاجیم و گلیم جزو صنایع دستی مهم استان می باشد. سوغات استان عبارتند از عسل، خشکبار فاروج که شهرت بسزایی دارد، آبنبات، کشک، قره قروت، گیلاس، گردو، بادام و انگور.

در استان خراسان شمالی نیز مانند سایر استانهای ایران غذاهای محلی و بومی متنوعی تهیه و ارائه می گردد، از جمله آلبالوپلو، خورشت سیب، آش مستوره، آش بلکه، آش قلیه، آش زرشک یا زرک، آش یارمه، کاچی، زیره تو، هلوه شله.