شرح حال تاریخی و باستانی استان اردبیل با سرزمین آذربایجان و حوادث باستانی و تاریخی آن آمیخته است بر پایه یکی از قدیمی ترین متون صفویه جد اعلای شیخ صفی الدین در ناحیه مغان و مجاورت غرب گیلان اقامت گزید شیخ صفی الدین شهر اردبیل را که موطنش بود مرکز فعالیتهای خود ساخت و خانقاهی در آن برپا کرد. این خانقاه از موقعیت ممتازی برخوردار بود. موقعیت اردبیل بر سر راههای ارتباطی گیلان و اران و آذربایجان و آناتولی و نیز نفوذ معنوی شیخ صفی الدین بیش از پیش بر اهمیت این خانقاه افزود. با توجه به وفات شیخ صفی الدین در سال ۷۳۵ هجری قمری نفوذ طریقت صفویه میان عشایر آناتولی تا سال ۸۳۰ هجری قمری بالا گرفت و زمانی که شیخ جنید به پیشوایی خانقاه رسید این خانقاه به مرکزیت تبلیغات شیعی تبدیل شد. با تبعید شیخ جنید به دیار بکر توسط جهانشاه قره قویونلو و قتل وی در سال ۸۶۰ هجری قمری توسط شروانشاه در ناحیه شیروان شاه اسماعیل صفوی شروان شیخ حیدر پسر وی جانشین او شد. سلطان حیدر شیخ حیدر به دنبال جهاد مذهبی با شروانشاه و لشگر کشی وی به شروان در جنگ با شروانشاه در سال ۸۹۳ هجری قمری کشته شد. پسران وی در کنار رود کر در کشور آذربایجان کنونی به مقابله با بایسنقر شتافتند و وی را شکست دادند و سپس عازم گیلان شدند و در سال ۹۰۵ هجری قمری مجدداً به اردبیل برگشتند و با جمع آوری هزاران نفر از مریدان آماده جنگ شروان (شیروان) شدند. پس از عبور از رودخانه کر و تصرف شهر شماخی در سال ۹۰۶ هجری قمری شروانشاه را شکست داده و به قتل رساندند. پس از سقوط دولت شروانشاه به دست حکومت صفویه شروان از ولايات ایران شد.

طبق معاهده گنجه در سال ۱۱۴۷ هجری قمری ، روس ها نواحی ساحلی را بدون نزاع به دولت ایران واگذار کردند. عاقبت بر طبق عهدنامه گلستان در سال ۱۲۲۸ هجری قمری دولت ایران از دعاوی خود بر سر دربند شیروان و با کو منصرف شد و در سال ۱۲۴۱ هجری قمری روسها این نواحی را اشغال کردند.

استان اردبیل با وسعتی در حدود ۸۰۰، ۱۷ کیلومتر مربع در شمال غربی ایران واقع شده و بیست و چهارمین استان از نظر مساحت محسوب می شود. این استان از شمال و شمال شرقی با کشور جمهوری آذربایجان رود ارس، از شرق با استان گیلان و رشته کوه های طالش از غرب با استان آذربایجان شرقی و کوهستان سبلان و از جنوب با استان زنجان همسایه است. این استان بنا به پیشنهاد دولت و تصویب مجلس در سال ۱۳۷۲ از محدوده سیاسی - اداری استان آذربایجان شرقی جدا شد و به عنوان استانی مستقل تأسیس گردید. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ ، جمعیت استان اردبیل بالغ بر ۴۸۸، ۲۴۸، ۱ نفر بوده که ۹۴۲، ۷۹۸ نفر آن در شهرهای استان ساکن بوده اند. نسبت جمعیت استان به کل جمعیت کشور معادل ۱/۷ می باشد. استان اردبیل یکی از استان های کوهستانی کشور به شمار می رود.

پست ترین نقطه استان در دشت مغان واقع شده که ارتفاع آن ۴۰ متر و بلندترین آن کوه آتشفشانی خاموش سبلان با ارتفاع ۴۸۱۱ متر است. سایر ارتفاعات بلند این استان عبارتند از بوزداغ ۳۷۲۵ متر قزل گل ۳۶۹۶، آق داغ ۳۳۰۳ و بغروداغ ۳۱۹۸ متر. رود ارس بخش عمده ای از مرز شمال غربی استان اردبیل با جمهوری آذربایجان را تشکیل می دهد و سایر رودهای مهم استان عبارتند از قره سو به طول ۲۵۵ کیلومتر که بخشی از مرز دو استان اردبیل و آذربایجان شرقی را تشکیل می دهد بالقلوچای به طول ۹۰ کیلومتر بالها رود به طول ۷۵ کیلومتر که بخشی از مرز بین المللی کشور آذربایجان و ایران را در بر گرفته است و رودخانه شاهرود در شهرستان خلخال که طولش به ۶۶ کیلومتر می رسد.

از نظر آب و هوا استان اردبیل یکی از نواحی سردسیر کشور محسوب می شود ولی به جهت اختلاف ارتفاع (حدود ۱۴۰۰ متر) دارای آب و هوایی بسیار متنوع می باشد و چهار اقلیم مدیترانه ای گرم مدیترانه ای معتدل ، کوهستانی سرد و معتدل در آن حکمفر ماست .

بیشترین حجم رفت و آمد به استان اردبیل از طریق جاده رشت انزلی - آستارا و از طریق گردنه حیران صورت می گیرد (این مسیر یکی از زیباترین جاده های ارتباطی کشور هم هست) همچنین از طریق جاده اردبیل - بستان آباد با استان آذربایجان شرقی در ارتباط است جاده خلخال - اسالم نیز که چند سالی است مورد بهره برداری قرار گرفته میانبری برای ارتباط دو استان گیلان و اردبیل می باشد راه آهن اردبیل هم که از طریق میانه به شبکه استان اردبیل راه آهن سراسری می پیوندد در حال ساخت می باشد. شهر اردبیل امروزه دارای فرودگاه بین المللی میباشد و در سال ۱۳۶۹ اولین پرواز آن به سوی تهران انجام شد. در حال حاضر برنامه پروازی این فرودگاه به صورت فصلی و هفتگی به کشورهای سوریه و عربستان سعودی انجام می شود. همچنین پروازهای داخلی آن به تهران مشهد رشت و چند شهر دیگر به صورت روزانه و هفتگی در حال انجام است.

توان گردشگری استان به لحاظ دارا بودن جاذبه های طبیعی کم نظیر همراه با شرایط آب و هوای مطبوع بخصوص در فصل تابستان و برخورداری از منابع بسیار غنی آبهای معدنی و درمانی و چشمه سارها و رودخانه های همیشه پر آب در سطح کشور بسیار بالا است و یکی از قطب های مهم توسعه صنعت گردشگری به شمار می رود. آبگرم سردابه آبگرم قطور سوئی گاومیش گلی قره سو ساری سو، مجموعه آب درمانی سرعین آب سرد و گازدار روستای ویلا دره پیست اسکی آلوارس دریاچه شورابیل دریاچه نئور دریاچه واقع در قله سبلان جنگل فندق لو طبیعت بکر و زیبای جاده حیران جاده زیبا و مه آلود اسالم خلخال .... از جاذبه های طبیعی این استان است. علاوه بر این آثار تاریخی هم خود جاذب بسیاری از مردم محسوب می شود.

مهمترین صنایع دستی استان عبارتند از انواع زیرانداز فرش ورنی زیرانداز عشایر که در سال های اخیر توجه تجار داخلی و خارجی را به خود جلب کرده است، جوراب های زمستانی گلیم جاجیم سجاده فرش کله قوچی و کناره ،پاپوش شال مسند مسند منطقه نمین شهرتی جهانی یافته و از ارقام صادراتی کشور است سفالگری قلاب بافی نقره کاری قلم کاری خاتم کاری سوغات استان شامل عسل معروف و بی نظیر سبلان زرین نان حلوای طبقی حلوای ضیابری موارد فوق سوغات منطقه شاهرود خلخال است تخمه آفتابگردان قره حلوا یا حلوای سیاه، مخلوطی از جوانه گندم و کره طبیعی و بسیار مقوی است، سر شیر شکلات روسته خشکبار فرآورده های دامی و لبنی انواع میوه و آبنبات محلی است.

مشهورترین غذای سنتی اردبیل آش دوغ است که در خارج از استان هم طرفداران بیشماری دارد کوفته لونگی هرا، قیساوا آش او ماج، آش یارما بزباش پیچاق ،قیمه دلمه تاس کباب ترحلوا ترشی قرمه چیغیر تما حلوای زرد حلوای زنجبیل خشیل خورش قاتق ساج ایجی سوغان سو قویماق رشته پلو قیسی و قیقاناق از دیگر غذاهای سنتی استان به حساب می آید.